Lo âu và trầm cảm ở tuổi teen
6 khung và nguyên tắc giúp cha mẹ phân biệt tâm trạng thất thường thông thường với dấu hiệu cần giúp đỡ, biết lắng nghe và biết khi nào cần gặp chuyên gia. Bấm vào từng ô để lật và xem giải thích: là gì, cách làm, cần lưu ý gì.
Hiểu và nhận ra
Phân biệt tâm trạng thông thường với dấu hiệu cần giúp đỡ và hiểu cách suy nghĩ ảnh hưởng đến cảm xúc.
Bình thường hay cần giúp đỡ?
Nhìn vào thời gian, mức độ và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.
Bình thường hay cần giúp đỡ?
Là gì
Tuổi teen có nhiều biến động cảm xúc, nên không phải buồn hay lo nào cũng là bệnh. Điều đáng chú ý là khi cảm xúc kéo dài, nặng dần và làm con khó học hành, ngủ nghỉ, ăn uống hoặc giao tiếp như trước. Đây là gợi ý để nhận ra, không phải để chẩn đoán.
Cách làm
- Ghi lại điều bạn quan sát: từ khi nào, thường xuyên đến đâu, thay đổi so với con trước đây ra sao.
- Chú ý ba điểm: kéo dài (thường đáng lưu tâm khi từ khoảng hai tuần trở lên), nặng hơn bình thường, và ảnh hưởng đến học tập, bạn bè, giấc ngủ, ăn uống.
- Nếu có một hoặc nhiều điểm trên, hãy trò chuyện với con và cân nhắc gặp chuyên gia để được đánh giá.
Lưu ý
Chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý mới đánh giá được. Cha mẹ không cần chắc chắn trước khi tìm giúp đỡ.
Mô hình nghĩ – cảm – làm
Suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của con ảnh hưởng lẫn nhau.
Mô hình nghĩ – cảm – làm
Là gì
Đây là ý tưởng nền của liệu pháp nhận thức hành vi (CBT): cách ta diễn giải một sự việc sẽ tác động đến cảm xúc, cảm xúc dẫn đến hành vi, và hành vi lại củng cố suy nghĩ. Hiểu vòng này giúp cha mẹ không chỉ khuyên “đừng nghĩ nữa”.
Cách làm
- Hỏi nhẹ nhàng: “Lúc đó trong đầu con nghĩ gì?” và “Con cảm thấy thế nào?”
- Giúp con thấy mối liên hệ: nghĩ “mình sẽ làm hỏng” dễ dẫn đến lo, rồi muốn né tránh.
- Cùng con thử nghĩ những cách nhìn khác khả thi hơn, và để chuyên gia hướng dẫn sâu hơn khi cần.
Lưu ý
Đây là công cụ hỗ trợ, không thay thế điều trị. Tránh tranh luận “con nghĩ sai rồi”, hãy bắt đầu bằng việc hiểu.
Lắng nghe và ghi nhận cảm xúc
Con cần cảm thấy được hiểu trước khi sẵn sàng nghe lời khuyên.
Lắng nghe và ghi nhận cảm xúc
Là gì
Ghi nhận cảm xúc nghĩa là nói ra điều con đang trải qua mà không phán xét, không sửa chữa ngay, không so sánh. Khi thấy an toàn, con dễ mở lòng hơn, và đây là nền tảng cho mọi bước giúp đỡ sau đó.
Cách làm
- Chọn lúc yên tĩnh, tắt điện thoại, ngồi cạnh thay vì đối diện chất vấn.
- Phản hồi bằng lời của mình: “Nghe như dạo này con rất mệt và áp lực.”
- Hỏi: “Bố mẹ có thể giúp gì cho con?” rồi để con quyết định mức độ chia sẻ.
Lưu ý
Tránh những câu như “có gì đâu mà buồn” hay “bạn khác còn khổ hơn”. Chúng khiến con im lặng.
Đồng hành và tìm giúp đỡ
Những việc cha mẹ làm được ngay tại nhà và khi nào cần chuyên gia.
Nền tảng sinh hoạt
Giấc ngủ, vận động và ánh sáng ban ngày hỗ trợ tâm trạng.
Nền tảng sinh hoạt
Là gì
Sinh hoạt đều đặn không chữa được lo âu hay trầm cảm, nhưng là nền tảng giúp cơ thể và tâm trí đỡ căng thẳng. Khi con đã có dấu hiệu rõ, những thói quen này nên đi kèm, không thay cho việc gặp chuyên gia.
Cách làm
- Giữ giờ ngủ và giờ dậy tương đối ổn định, hạn chế màn hình sát giờ ngủ.
- Cùng con vận động nhẹ mỗi ngày: đi bộ, đạp xe, chơi thể thao con thích.
- Khuyến khích ra ngoài ánh sáng ban ngày và duy trì bữa ăn đều đặn.
Lưu ý
Không dùng như cách ép con “phải vui lên”. Hãy rủ rê và cùng làm, không giao việc như nhiệm vụ.
Kích hoạt hành vi từng bước nhỏ
Khi mất hứng thú, làm trước một việc nhỏ có thể giúp cảm xúc nhích lên.
Kích hoạt hành vi từng bước nhỏ
Là gì
Kích hoạt hành vi là một thành phần của CBT: khi buồn chán, con thường rút lui và làm ít đi, khiến tâm trạng xấu thêm. Việc lên kế hoạch cho những hoạt động nhỏ, vừa sức, có ý nghĩa có thể giúp phá vòng này.
Cách làm
- Cùng con chọn một việc rất nhỏ, dễ làm và từng mang lại cảm giác dễ chịu.
- Đặt vào lịch cụ thể trong tuần, kèm lời nhắc nhẹ nhàng.
- Ghi nhận nỗ lực dù kết quả nhỏ, rồi tăng dần khi con sẵn sàng.
Lưu ý
Nếu con quá kiệt sức hoặc không làm nổi, giảm yêu cầu chứ không tăng áp lực, và trao đổi với chuyên gia.
Khi nào gặp chuyên gia, gặp ai?
Tìm giúp đỡ sớm là thể hiện sự quan tâm, không phải thất bại.
Khi nào gặp chuyên gia, gặp ai?
Là gì
Nên gặp chuyên gia khi dấu hiệu kéo dài, nặng dần, ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, hoặc khi bạn lo lắng. Có thể bắt đầu từ bác sĩ nhi, bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý lâm sàng hoặc chuyên viên tâm lý học đường. Mỗi vai trò khác nhau và phối hợp với nhau.
Cách làm
- Nói với con rằng đi gặp chuyên gia là bình thường, như đi khám các vấn đề sức khỏe khác.
- Cùng con chọn nơi và người phù hợp, và đi cùng nếu con muốn.
- Tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý ngừng khi con đã khá hơn. Nếu con có ý nghĩ tự làm đau mình, gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất; Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em là 111.
Lưu ý
Giữ bí mật thông tin của con, đừng chia sẻ vào nhóm bạn bè hay mạng xã hội khi chưa được con đồng ý.