Rối loạn ăn uống và hình ảnh cơ thể ở tuổi teen
6 khung và nguyên tắc giúp cha mẹ nhận ra dấu hiệu đáng lo, nói chuyện về cơ thể và bữa ăn mà không gây áp lực, và biết khi nào cần đi khám. Bấm vào từng ô để lật và xem giải thích: là gì, cách làm, cần lưu ý gì.
Nhận ra và nói chuyện
Nhận diện dấu hiệu và cách nói về cơ thể, cách bắt chuyện.
Dấu hiệu cảnh báo
Thay đổi kéo dài trong ăn uống, cân nặng và thái độ với cơ thể.
Dấu hiệu cảnh báo
Là gì
Rối loạn ăn uống là nhóm tình trạng sức khỏe tâm thần có ảnh hưởng đến cả thể chất. Một số dấu hiệu đáng chú ý gồm thay đổi thói quen ăn rõ rệt, né bữa chung, bận tâm quá mức về cân nặng, hình dáng, và thay đổi tính khí. Chỉ chuyên gia mới chẩn đoán được.
Cách làm
- Quan sát và ghi lại điều cụ thể: ăn ít đi, né bữa ăn, đi vệ sinh ngay sau bữa, sụt hoặc tăng cân nhanh.
- Để ý thay đổi cảm xúc: lo lắng quanh chuyện ăn, ngại soi gương hoặc ngược lại, cáu gắt, thu mình.
- Khi thấy nhiều dấu hiệu kéo dài, trao đổi với con và liên hệ bác sĩ.
Lưu ý
Một dấu hiệu đơn lẻ chưa chắc là rối loạn ăn uống, và cũng không cần chờ đủ dấu hiệu mới đi khám.
Không bình luận về cân nặng
Lời nhận xét về dáng vóc dễ gây tổn thương và làm tăng bận tâm về cơ thể.
Không bình luận về cân nặng
Là gì
Những lời như “dạo này béo lên” hay khen “gầy đi nhìn đẹp” dù vô tình cũng có thể làm con tập trung quá mức vào ngoại hình. Trẻ cũng học từ cách cha mẹ nói về cơ thể của chính họ. Giá trị của con không nằm ở cân nặng.
Cách làm
- Tránh bình luận cân nặng, dáng vóc của con, của mình và của người khác trước mặt con.
- Khen những điều không liên quan đến ngoại hình: nỗ lực, tính cách, sở thích.
- Nói về sức khỏe theo hướng cơ thể cần được nuôi dưỡng và chăm sóc, không phải “phải gầy”.
Lưu ý
Nếu lỡ nói, bạn có thể xin lỗi và sửa lại. Điều đó cũng dạy con cách đối diện sai sót.
Cách bắt chuyện với con
Nêu quan sát cụ thể bằng giọng quan tâm, không buộc tội.
Cách bắt chuyện với con
Là gì
Cuộc trò chuyện tốt bắt đầu bằng sự lo lắng dành cho con, không phải bằng việc chỉ trích hay kiểm soát. Dùng “câu tôi” với quan sát cụ thể giúp con ít bị phòng thủ hơn và dễ mở lòng hơn.
Cách làm
- Chọn lúc riêng tư, bình tĩnh, không phải trong bữa ăn hay lúc đang cãi vã.
- Nói quan sát và cảm xúc: “Bố mẹ để ý dạo này con ăn ít hơn và bố mẹ lo cho con.”
- Lắng nghe không phản bác ngay, rồi đề nghị cùng đi khám để hiểu rõ hơn.
Lưu ý
Con có thể phủ nhận hoặc nổi giận. Hãy giữ bình tĩnh và quay lại cuộc trò chuyện vào dịp khác.
Bữa ăn, truyền thông và điều trị
Môi trường ăn uống, ảnh hưởng của mạng xã hội và khi nào đi khám.
Bữa cơm gia đình không áp lực
Bữa ăn đều đặn, không ép, không dùng đồ ăn làm phần thưởng hay hình phạt.
Bữa cơm gia đình không áp lực
Là gì
Bữa cơm chung đều đặn với không khí dễ chịu giúp con có mối quan hệ lành mạnh với thức ăn. Ép ăn, dọa dẫm hoặc dùng đồ ngọt làm phần thưởng, hình phạt có thể biến bữa ăn thành nơi xung đột.
Cách làm
- Giữ giờ ăn tương đối đều đặn và cùng ăn với nhau khi có thể.
- Tránh ép “phải ăn hết”, tránh nói chuyện căng thẳng hoặc chấm điểm trong bữa.
- Tôn trọng lựa chọn như ăn chay, đồng thời cùng con tìm hiểu để bảo đảm đủ dinh dưỡng.
Lưu ý
Nếu con ăn rất ít hoặc né bữa một cách bất thường, đó là lúc cần tìm sự đánh giá của chuyên gia, không phải chỉ ép ăn.
Mạng xã hội và hình ảnh cơ thể
Hình ảnh đã chỉnh sửa trên mạng có thể làm lệch cảm nhận về cơ thể thật.
Mạng xã hội và hình ảnh cơ thể
Là gì
Mạng xã hội thường đầy những hình ảnh được chọn lọc, chỉnh sửa, tạo ra chuẩn đẹp khó đạt được. Hiểu biết truyền thông (media literacy) là khả năng đặt câu hỏi: ai tạo ra, vì mục đích gì, đã chỉnh sửa gì. Kỹ năng này giúp con bớt so sánh bản thân.
Cách làm
- Cùng con xem và hỏi: “Con nghĩ hình này đã được chỉnh sửa chưa? Ai được lợi khi ta thấy mình chưa đủ đẹp?”
- Cùng con lọc bớt tài khoản gây cảm giác tệ về cơ thể và theo dõi nội dung tích cực hơn.
- Giữ thỏa thuận hợp lý về thời gian dùng mạng, bắt đầu từ việc cha mẹ làm gương.
Lưu ý
Cấm hoàn toàn thường ít hiệu quả bằng trò chuyện cởi mở. Con cần cảm thấy có thể kể khi thấy khó chịu.
Đi khám và vai trò gia đình
Cần cả đánh giá y khoa và hỗ trợ tâm lý, gia đình là một phần của điều trị.
Đi khám và vai trò gia đình
Là gì
Rối loạn ăn uống có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất nên cần bác sĩ đánh giá, kèm hỗ trợ của chuyên gia tâm lý hoặc tâm thần. Với thanh thiếu niên, một hướng điều trị được sử dụng là Family-Based Treatment, trong đó gia đình tham gia tích cực cùng đội ngũ điều trị. Cha mẹ không phải là nguyên nhân gây bệnh.
Cách làm
- Đặt lịch khám sớm khi có dấu hiệu đáng lo, đừng chờ con “tự khắc ổn”.
- Tìm hiểu về rối loạn ăn uống, không đổ lỗi cho con hay cho bản thân, và phối hợp với đội ngũ điều trị.
- Giữ bữa ăn theo giờ, khen nỗ lực của con và những điều ngoài ngoại hình. Nếu con có dấu hiệu nguy hiểm tức thì, gọi 115; Tổng đài bảo vệ trẻ em là 111.
Lưu ý
Cân con mỗi ngày hoặc đếm calo thay con thường làm tăng căng thẳng. Hãy làm theo hướng dẫn của đội ngũ điều trị.