Tăng ca & ca đêm
18 tình huống thường gặp ở nhà máy, kho xưởng và văn phòng, chia theo 5 nhóm, cho người đi làm và người quản lý. Với mỗi tình huống, bạn đoán thử cách làm là nên hay không nên, rồi lật xem đáp án và cách làm tốt hơn.
Nhóm 1: Giới hạn giờ làm thêm & sự đồng ý
Xưởng may có đơn hàng gấp. Quản đốc thông báo cả tổ phải ở lại tăng ca, ai từ chối sẽ bị trừ điểm thi đua.
Quản đốc cho rằng đơn hàng gấp thì công nhân đương nhiên phải ở lại.
Vì sao: Theo Bộ luật Lao động 2019, làm thêm giờ phải được người lao động đồng ý. Ép buộc bằng áp lực trừ điểm là không phù hợp với nguyên tắc này.
Chị Hạnh là C&B của một nhà máy điện tử. Đầu tháng, chị thấy anh Tùng ở chuyền 2 đã làm thêm gần 40 giờ trong tháng này.
Chị báo ngay cho quản đốc và HR để không xếp thêm giờ làm thêm cho anh Tùng trong tháng, đồng thời đề nghị luân phiên người khác.
Vì sao: Giờ làm thêm bị giới hạn tối đa 40 giờ mỗi tháng. Phát hiện sớm, trước khi chạm trần, giúp doanh nghiệp điều chỉnh kịp và không để một người gánh hết.
Giám đốc một nhà máy nói: “Giới hạn 200 giờ làm thêm mỗi năm chỉ là hình thức, nhà máy nào cũng vượt, cứ làm theo đơn hàng”.
Giám đốc yêu cầu không cần theo dõi số giờ làm thêm lũy kế của từng người.
Vì sao: Giới hạn 200 giờ mỗi năm là quy định của Bộ luật Lao động 2019. Chỉ một số ngành, nghề, công việc đặc thù theo quy định của Chính phủ mới có mức giới hạn khác, không phải mọi nhà máy.
Anh Đạt ở xưởng cơ khí muốn có thêm thu nhập nên xin làm thêm gần như mỗi ngày. Quản đốc thấy anh tự nguyện nên đồng ý hết.
Quản đốc cho rằng đã tự nguyện thì không cần giới hạn hay theo dõi.
Vì sao: Sự đồng ý của người lao động không làm mất giới hạn giờ làm thêm theo luật. Làm quá nhiều còn khiến mệt mỏi cộng dồn, tăng nguy cơ sai sót và tai nạn.
Nhóm 2: Nghỉ giữa ca & khoảng nghỉ giữa hai ca
Tổ đóng gói làm ca đêm. Quản đốc chỉ cho nghỉ 15 phút để ăn nhẹ vì “chuyền không dừng được”.
Quản đốc cho rằng nghỉ ngắn cho nhanh, đỡ mất sản lượng.
Vì sao: Với người làm việc ban đêm, thời gian nghỉ giữa ca tối thiểu là 45 phút liên tục theo Bộ luật Lao động 2019. Nghỉ quá ngắn không đủ để ăn uống và hồi sức.
Chị Mai là HR một nhà máy chạy ca đêm. Chị rà soát lại nội quy và lịch ca.
Chị ghi rõ trong lịch ca đêm khoảng nghỉ giữa ca 45 phút liên tục, xếp các nhóm nghỉ luân phiên để máy vẫn có người trông, và phổ biến cho quản đốc.
Vì sao: Quy định rõ và có cách xếp lịch khả thi giúp quản đốc thực hiện được trên thực tế, tránh việc nghỉ giữa ca bị cắt xén.
Anh Long xong ca đêm lúc 6 giờ sáng. Trưa cùng ngày, tổ thiếu người nên quản đốc gọi anh quay lại làm ca chiều.
Quản đốc cho rằng anh còn trẻ, ngủ vài tiếng là đủ.
Vì sao: Giữa hai ca cần có khoảng nghỉ đủ dài để cơ thể hồi phục và ngủ. Gọi quay lại quá sớm làm nợ ngủ tăng lên và dễ dẫn đến sai sót hoặc tai nạn.
Nhóm 3: Buồn ngủ, nợ ngủ & mệt mỏi cộng dồn
Nhà máy dập kim loại thấy ít người đi lại khoảng 3 đến 5 giờ sáng. Quản đốc dồn việc nguy hiểm nhất như vận hành máy dập và xe nâng vào khung giờ này.
Quản đốc cho rằng giờ vắng thì làm cho nhanh và ít vướng.
Vì sao: Rạng sáng là khoảng thời gian cơ thể thường buồn ngủ nhất theo nhịp sinh học. Dồn việc có rủi ro cao vào lúc này làm tăng khả năng sai sót.
Quản đốc thấy chị Thu đứng máy dập đầu gật gù, mắt lờ đờ, ngáp liên tục và phản ứng chậm hơn bình thường.
Quản đốc cho chị Thu tạm rời vị trí nguy hiểm, nghỉ ngắn hoặc chuyển sang việc nhẹ, rồi bố trí người khác thay và ghi nhận để điều chỉnh lịch ca.
Vì sao: Buồn ngủ gây giảm tập trung và chậm phản ứng. Đưa người ra khỏi vị trí nguy hiểm kịp thời là cách xử lý đúng.
Anh Khánh làm ca đêm nhiều tuần liền. Anh nói: “Uống thêm cà phê là tỉnh, cuối tuần ngủ bù là hết mệt”.
Anh tiếp tục uống cà phê liên tục thay cho ngủ đủ trong tuần.
Vì sao: Cà phê chỉ che tạm cảm giác buồn ngủ, không thay thế giấc ngủ. Thiếu ngủ lặp lại nhiều ngày làm nợ ngủ tăng dần, khả năng tập trung và phản ứng giảm.
Một giám đốc nhà máy nói tăng ca liên tục nhiều tuần cho năng suất cao hơn và tai nạn chủ yếu do công nhân bất cẩn, không liên quan giờ làm.
Giám đốc tiếp tục duy trì tăng ca dài ngày để kịp đơn hàng.
Vì sao: Mệt mỏi cộng dồn làm giảm tập trung và phản ứng, nên dễ sai sót hơn. Không thể xem tai nạn chỉ là chuyện bất cẩn mà bỏ qua yếu tố giờ làm và nghỉ ngơi.
Nhóm 4: Xoay ca & đường về nhà
Chị Vân là HR của nhà máy chạy 3 ca. Chị được giao sắp xếp lại lịch xoay ca cho công nhân.
Chị xoay ca theo chiều thuận (ca sáng sang ca chiều rồi ca đêm), báo lịch trước cho công nhân, và tránh đảo ca liên tục trong vài ngày.
Vì sao: Xoay ca theo chiều thuận (lùi dần giờ ngủ) thường dễ thích nghi hơn so với đảo ngược. Báo lịch trước giúp công nhân chủ động sắp xếp giấc ngủ.
Anh Hiếu tăng ca đến 23 giờ, đã buồn ngủ vẫn chạy xe máy về nhà. Tổ trưởng nói: “Ra khỏi cổng là hết trách nhiệm của công ty”.
Tổ trưởng không quan tâm chuyện về nhà của công nhân sau tăng ca.
Vì sao: Theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, tai nạn xảy ra trên tuyến đường hợp lý từ nơi làm việc về nơi ở trong thời gian hợp lý có thể được xem là tai nạn lao động. Công ty cần quan tâm đến đường về của người tăng ca khuya.
Đợt tăng ca khuya, quản đốc Bình hỏi từng người về cách di chuyển về nhà.
Ông cho người đang rất buồn ngủ nghỉ ngắn hoặc đi xe đưa đón, khuyến khích đi chung và nhắc đội mũ bảo hiểm, rồi mới cho ra về.
Vì sao: Quan tâm đến đoạn đường về là biện pháp thực tế giảm rủi ro sau ca dài. Việc nhỏ này tiết kiệm được nhiều hậu quả hơn so với chi phí bỏ ra.
Nhóm 5: Theo dõi giờ làm & ca đêm của bảo vệ, văn phòng trực
Chị Lan là C&B. Mỗi tuần, chị xuất báo cáo giờ làm thêm từ dữ liệu chấm công và đánh dấu những người đã sát mức giới hạn tháng, rồi gửi HR và quản đốc.
Chị dùng dữ liệu chấm công làm căn cứ chính để cảnh báo sớm, trước khi chạm giới hạn.
Vì sao: Dữ liệu chấm công khách quan hơn ghi nhớ hoặc ghi tay. Báo cáo định kỳ cho phép điều chỉnh sớm thay vì phát hiện vi phạm khi đã quá muộn.
Cuối tháng, một C&B tính giờ làm thêm theo bảng ghi tay của quản đốc, không đối chiếu với dữ liệu chấm công vì “tin nhau là chính”.
C&B dùng bảng ghi tay để tính, không so sánh với chấm công.
Vì sao: Bảng ghi tay dễ sót hoặc sai lệch. Không đối chiếu thì không biết ai đang sát mức giới hạn, và số liệu tính công có thể thiếu chính xác.
Công ty cho một bảo vệ trực đêm một mình suốt ca, không giờ nghỉ, không ai gọi kiểm tra. Quản lý nói: “Ngồi trực thì có gì nặng đâu”.
Quản lý cho rằng việc trực nhẹ nên không cần nghỉ giữa ca hay giám sát.
Vì sao: Ca đêm vẫn cần thời gian nghỉ giữa ca đủ dài, và người trực một mình lâu dễ buồn ngủ, khó phát hiện sự cố. Việc nhẹ không có nghĩa là không có rủi ro.
Chị Oanh, nhân viên văn phòng, trực hệ thống suốt đêm vì có sự cố. Sáng hôm sau, trưởng phòng vẫn yêu cầu chị dự họp lúc 8 giờ và làm đủ ngày như bình thường.
Trưởng phòng cho rằng chị chỉ ngồi trước máy tính nên không mệt.
Vì sao: Làm xuyên đêm làm giảm tập trung, dù là công việc văn phòng. Không cho nghỉ hồi sức tức là bỏ qua nhu cầu nghỉ ngơi và khoảng nghỉ giữa hai ca.
Ghi nhớ
Nội dung mang tính tham khảo chung về an toàn lao động. Quy định pháp luật có thể thay đổi, hãy đối chiếu văn bản hiện hành và đặc thù công việc của doanh nghiệp bạn.