Sức khỏe nghề nghiệp: ca đêm, tăng ca, nắng nóng & căng thẳng
6 khái niệm và nguyên tắc giúp bạn hiểu vì sao mệt mỏi dẫn đến tai nạn, và cách phòng ngừa ở cả nhà máy lẫn văn phòng. Bấm vào từng ô để lật và xem giải thích: là gì, cách làm, cần lưu ý gì.
Hiểu cơ chế mệt mỏi
Vì sao ca đêm và thiếu ngủ làm giảm tỉnh táo và tăng nguy cơ tai nạn.
Đồng hồ sinh học & ca đêm
Cơ thể được “lập trình” tỉnh táo ban ngày và buồn ngủ ban đêm.
Đồng hồ sinh học & ca đêm
Là gì
Nhịp sinh học (circadian rhythm) là chu kỳ khoảng 24 giờ điều khiển giấc ngủ, thân nhiệt và độ tỉnh táo. Công trình tìm ra cơ chế phân tử của nhịp này đã được trao giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2017. Làm ca đêm là đi ngược nhịp này, nên cơ thể dễ buồn ngủ nhất vào rạng sáng.
Cách làm
- Biết khung giờ dễ buồn ngủ (thường là rạng sáng) để bố trí việc nguy hiểm tránh khung đó.
- Giữ giờ ngủ cố định sau ca, phòng tối, yên tĩnh.
- Xoay ca theo chiều thuận (sáng, chiều, đêm) và báo lịch trước.
Lưu ý
Mỗi người thích nghi với ca đêm khác nhau. Ai hay buồn ngủ nặng nên được đánh giá và điều chỉnh việc, không nên ép chịu.
Nợ ngủ & mệt mỏi tích lũy
Thiếu ngủ mỗi ngày một ít sẽ cộng dồn thành một khoản nợ.
Nợ ngủ & mệt mỏi tích lũy
Là gì
Nợ ngủ là phần ngủ thiếu so với nhu cầu của cơ thể. Các khuyến cáo phổ biến cho người trưởng thành là ngủ từ khoảng 7 giờ trở lên mỗi ngày. Khi thiếu ngủ kéo dài, khả năng tập trung, phản xạ và phán đoán đều giảm.
Cách làm
- Tính thử số giờ ngủ thật của bạn trong một tuần (kể cả ngủ ban ngày sau ca).
- Giữ khoảng nghỉ đủ dài giữa hai ca, hạn chế tăng ca nối tiếp nhiều ngày.
- Khi tăng ca, theo dõi số giờ lũy kế của từng người, không để dồn vào một nhóm.
Lưu ý
Cà phê và nước tăng lực chỉ che tạm cảm giác buồn ngủ, không trả được nợ ngủ. Pháp luật cũng giới hạn giờ làm thêm, cần đối chiếu quy định hiện hành.
Nhận diện nóng & căng thẳng
Hai nguồn mệt mỏi thường bị xem nhẹ ở nơi làm việc.
Phòng ngừa bệnh do nóng
Nước, nghỉ ngơi, bóng râm và cho cơ thể thời gian thích nghi.
Phòng ngừa bệnh do nóng
Là gì
Làm việc trong môi trường nóng có thể gây mất nước, kiệt sức và say nóng. Hướng dẫn phổ biến về an toàn lao động nhấn mạnh ba việc: có nước uống, có thời gian nghỉ, có chỗ mát. Người mới hoặc người vừa nghỉ lâu cần được làm quen dần với nhiệt độ cao.
Cách làm
- Đặt nước sạch gần nơi làm việc, khuyến khích uống từng ngụm đều đặn, không đợi khát.
- Bố trí chỗ nghỉ mát và dời việc nặng sang giờ mát hơn khi có thể.
- Dạy mọi người nhận ra dấu hiệu nguy hiểm (chóng mặt, buồn nôn, lú lẫn, da nóng khô) và sơ cứu.
Lưu ý
Dấu hiệu nặng như lú lẫn, ngất, da nóng khô cần gọi cấp cứu ngay. Đối chiếu quy định của Bộ Y tế về vi khí hậu nơi làm việc khi đánh giá điều kiện lao động.
Mô hình áp lực công việc & quyền chủ động
Áp lực lớn mà ít quyền chủ động là công thức của căng thẳng kéo dài.
Mô hình áp lực công việc & quyền chủ động
Là gì
Mô hình “job demand-control” do nhà xã hội học Robert Karasek đề xuất năm 1979. Ý chính: công việc có yêu cầu cao mà người làm ít quyền quyết định cách làm thì dễ bị căng thẳng và kiệt sức hơn so với công việc cũng nhiều việc nhưng được chủ động.
Cách làm
- Xác định bộ phận nào khối lượng việc cao nhất và ít quyền quyết định nhất.
- Giảm yêu cầu (dời hạn, bổ sung người) hoặc tăng quyền chủ động (tự sắp xếp thứ tự việc, có tiếng nói về lịch làm).
- Mở kênh để người làm báo quá tải sớm, không sợ bị đánh giá yếu.
Lưu ý
Một buổi hoạt động giải tỏa căng thẳng không thay thế được việc điều chỉnh khối lượng và cách tổ chức công việc.
Kiểm soát rủi ro
Cách doanh nghiệp xử lý ở gốc thay vì chỉ nhắc nhở.
Thứ bậc kiểm soát rủi ro
Ưu tiên loại bỏ nguyên nhân thay vì chỉ nhắc nhở người lao động.
Thứ bậc kiểm soát rủi ro
Là gì
Trong an toàn nghề nghiệp, biện pháp được xếp từ hiệu quả nhất xuống thấp nhất: loại bỏ mối nguy, thay thế, biện pháp kỹ thuật, biện pháp hành chính (tổ chức công việc, ca kíp, huấn luyện) và cuối cùng là trang bị bảo hộ cá nhân. Với mệt mỏi, phần lớn giải pháp nằm ở tổ chức công việc.
Cách làm
- Liệt kê rủi ro mệt mỏi: ca đêm, tăng ca, nóng, áp lực.
- Tìm giải pháp ở tầng cao trước: giảm tăng ca, xếp ca hợp lý, cải thiện thông gió, làm mát.
- Dùng nhắc nhở và huấn luyện như biện pháp bổ sung, không phải biện pháp duy nhất.
Lưu ý
Chỉ dán khẩu hiệu “hãy cẩn thận” mà không đổi cách tổ chức công việc là biện pháp yếu nhất, dễ thất bại khi người lao động mệt.
Quản lý rủi ro mệt mỏi bằng dữ liệu
Nhìn số giờ làm thực tế để phát hiện quá tải trước khi có tai nạn.
Quản lý rủi ro mệt mỏi bằng dữ liệu
Là gì
Cách tiếp cận coi mệt mỏi là một rủi ro cần quản lý như các rủi ro khác, vốn được dùng nhiều trong ngành vận tải. Với doanh nghiệp sản xuất và văn phòng, bước đầu là có dữ liệu: ai làm bao nhiêu giờ, bao nhiêu ca đêm liên tiếp, bộ phận nào tăng ca nhiều.
Cách làm
- Thu thập dữ liệu giờ làm thực tế (chấm công) theo người và theo bộ phận.
- Đặt ngưỡng cảnh báo nội bộ chặt hơn giới hạn pháp luật cho vị trí nguy hiểm.
- Rà soát hằng tuần, điều chỉnh ca hoặc nhân lực khi vượt ngưỡng; ghi nhận báo cáo “suýt xảy ra”.
Lưu ý
Dữ liệu chấm công chỉ là công cụ phát hiện sớm. Quyết định xử lý vẫn cần trao đổi với người lao động và quản đốc.